Άγιος Δημήτριος Γρεβενιτίου(1668)
Ο μεταβυζαντινός κοιμητηριακός ναός του Αγίου Δημητρίου είναι χτισμένος στον αρχιτεκτονικό τύπο του μονόχωρου ναού, που συναντάται κυρίως κατά τον 17ο αιώνα μ.Χ., με τρεις κόγχες, που προεξέχουν στην Ανατολική, Βόρεια και Νότια πλευρά καθώς και με αβαθή εσωτερικό τρούλο. Αρχικά περιβάλλονταν από τρεις εξωνάρθηκες, βόρεια, νότια και δυτικά, ενώ ήταν τρισυπόστατος. Μετά την αποκατάστασή του έχει αλλάξει η αρχική του μορφή. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η τοποθεσία στην οποία χτίστηκε ο ναός επιλέχθηκε με θαυματουργική υπόδειξη, ενώ σε μικρή σχετικά απόσταση από το ναό, στη ΝΔ είσοδο του χωριού και πάνω στον παλιό δρόμο προς τα Γιάννενα, βρίσκεται ο Ιερός Βράχος με τον «Τορό του Αγιου-Δημήτρη» δηλ. το αποτύπωμα των οπλών του αλόγου του, Λα Τόρ-λου α κάλουι, στη βλάχικη ντοπιολαλιά. Όταν κάποτε κινδύνεψε με καταστροφή το χωριό, ο Άγιος Δημήτριος, ο προστάτης Άγιος του χωριού, εμφανίστηκε έφιππος και στήθηκε σε αυτόν τον βράχο, εμποδίζοντας έτσι την καταστροφή του.
Στο χειρόγραφο σύγγραμμα του Βασίλη Σαχίνη, που διέσωσε στο αρχείο του ο Ιστορικός Γρεβενιτάτης Λέανδρος Βρανούσης, διαβάζουμε πως μία από τις πιο παλιές συνοικίες του χωριού είναι αυτή του Αγίου Δημητρίου όπου η φερώνυμη εκκλησία και το νεκροταφείο. Σύμφωνα με τον Β.Σαχίνη, «βρίσκεται στο νοτιότατο άκρο του χωριού, όπου ο συνοικισμός των Καραβραναίων». Για το ναό του Αγίου Δημητρίου ο οποίος θεωρείται τοπικός προστάτης, δεν έχει εντοπιστεί ο αρχικός χρόνος κτίσης του. Σώζεται μόνο μία επιγραφή στο υπέρθυρο της δυτικής θύρας του κυρίως ναού, όπου αναγράφονται τα εξής : ” ο παρών ευαγής ναός του Αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρος και θαυματουργού Δημητρίου ιστορήθη δι’ αναλώματος και δαπάνης της κώμης ταύτης αρχιερατεύοντος του πανιερωτάτου μητροπολίτου Ιωαννίνων κυρίου κυρίου Κυρίλλου έτη από κυρίου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού α χ ξη(1668) Απριλίου 2.»
Κατά την πυρπόληση του χωριού από τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής το 1943, κάηκαν τα κελιά και τα προσκτίσματα, καθώς αρχικά αποτελούσε καθολικό μοναστηριού. Σώζεται ως σήμερα στη βόρεια πλευρά με πολλές φθορές, η είσοδος στον τοιχοπερίβολο του μοναστηριού, υπολείμματα του οποίου διατηρούνται ορατά από το καλντερίμι που οδηγεί προς τον Άγιο Νικόλαο, όπου αντέχει ακόμα στον χρόνο και το πέτρινο ενσωματωμένο προσκυνητάρι. Ο ναός σώθηκε από την πυρκαγιά, χάρη στην αυτοθυσία των χωριανών και του ηρωικού παπα-Νικόλα Κατσίκη, αλλά κάηκαν τα ζωηρά χρώματα του πλούσιου τοιχογραφικού διακόσμου, που διατηρείται ως σήμερα προβάλλοντας την τέχνη μιας ομάδας ζωγράφων με εξαιρετική γνώση των καλλιτεχνικών ρευμάτων της εποχής. Επειδή η τοιχογράφηση του ναού έγινε περίπου την ίδια εποχή με εκείνη της Μονής Βουτσάς, πιθανόν να έγινε από τους ίδιους αγιογράφους, τον ιερέα Αθανάσιο από το Γρεβενίτι και τους βοηθούς του ιερομονάχους Νικόδημο και Ανανία, καθώς και τον ιεροδιάκονο Δανιήλ. Μαζί με τις τοιχογραφίες κάηκαν όλα τα ιερά σκεύη και τα λειτουργικά βιβλία του ναού, από τα οποία διέσωσε καμένα σπαράγματα ο νεαρός τότε φοιτητής-αγωνιστής, μετέπειτα ιστορικός-ερευνητής, Λέανδρος Βρανούσης και τα διατήρησε στο αρχείο του. Από το φωτογραφικό αρχείο του φωτογράφου και αγωνιστή της Αντίστασης, Κώστα Μπαλάφα, που φυλάσσεται στο Μουσείο Μπενάκη, διαπιστώνουμε πως από την φωτιά δεν γλίτωσε ο νάρθηκας του ναού, από τον οποίο σώζεται ως σήμερα η μεγαλοπρεπής παράσταση της Μέλλουσας Κρίσης. Ο Λ. Βρανούσης επίσης διασώζει την φωτογραφία από την εφέστια εικόνα του Αγίου Δημητρίου με τον Άγιο να απεικονίζεται ένθρονος και γύρω να διατάσσονται σκηνές από τη ζωή και το μαρτύριό του. Σήμερα το κτίσμα σώζεται σε σχετικά καλή κατάσταση, ενώ έχει υποστεί αρκετές φθορές με την πάροδο του χρόνου. Πριν από κάποιες δεκαετίες έγιναν στερεωτικές εργασίες για την συντήρηση του μνημείου, όπου διαπιστώθηκε η ύπαρξη και δεύτερου στρώματος τοιχογραφιών, ενώ στο νάρθηκα σώζεται λίθινη πλάκα με χαραγμένο επάνω σταυρό και την χρονολογία 1811.
Το καμπαναριό του Αγίου Δημητρίου ανηγέρθηκε το έτος 1862 από τον μοναχό Χρύσανθο και ήταν χτισμένο στον τύπο του οκταγωνικού ηπειρώτικου πύργου, που συναντάμε και στα υπόλοιπα χωριά του Ζαγορίου αυτή την εποχή( Τσεπέλοβο, Δίκορφο, κ.ά.). Λόγω επικίνδυνης κλίσης όμως κατεδαφίστηκε το έτος 1929 και από τις λαξευμένες πέτρες του επισκευάστηκε στο Χάνι, το πλάτωμα γύρω από τον πλάτανο. Η καμπάνα του Αγίου Δημητρίου είναι αφιέρωμα του Ιωάννη Σαϊνη, όπως αναγράφεται πάνω σε αυτήν, το έτος 1858 (φ Κ. Μπαλάφα) στις 10 Μαΐου.
Ο ναός πανηγυρίζει κάθε χρόνο στη μνήμη του Αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου), ενώ σύμφωνα με την λειτουργική παράδοση του χωριού τελούνται εκεί ακολουθίες σε συγκεκριμένες ημέρες του χρόνου.
Η Παράδοση
Στον παλιό δρόμο προς τα Γιάννενα βρίσκεται η «ιερή πέτρα». Οι Γρεβεντάτες στη γενική ονομασία το λέμε ο τορός του αλόγου του Αγίου Δημήτρη, βλάχικα Λατόρλου κάλουι. Είναι στα νοτιοδυτικά του χωριού˙ η απόσταση από το Ναό είναι σχετικά μικρή. Ο Βράχος που φιλοξενεί τον τορό, το σωστό τους τορούς, είναι στεγασμένος. Πράγματι διακρίνεται ένα βαθούλωμα και δύο πατήματα. Το ένα πάτημα δε έχει τέτοια πιστότητα, λες και πάτησε πόδι αλόγου σε πυκνόρευστο πολτό βουλοκεριού. «Εμπόδισε τους Τούρκους στην είσοδο του χωριού… και προς τιμή του χτίστηκε ο ναός». Σ’ αυτές τις δοξασίες και παραδόσεις οι χωριανοί μας τηρούν χαμηλούς τόνους.
«Πατώντας» σ’ όλα αυτά βγαίνει το βάσιμο συμπέρασμα, ότι υπήρχε παλαιότερο κτίσμα, πρόχειρο. Έρχεται όμως ο Εύπορος Καλωταίος με τα χρήματα που διέθεσε και την βοήθεια των Γρεβεντάτων σε χρήμα και εργασία να ιστορηθεί αυτό το πρόχειρο κτίσμα, το 1668. Όλα δένουν α. συσχέτιση με το «ιερό πάτημα» και β. ιστόρηση, κανονικό κτίσιμο με προδιαγραφές και αγιογραφίες με αρχιτεκτονική. «Είναι (σήμερα) μια κατάγραφη μονόκλιτη Βασιλική με τρούλο και πλάγιους χορούς˙ έχει επίσης μικρό παρεκκλήσι και τρεις νάρθηκες, βόρεια, Νότια και δυτικά. Η ζωγραφική του είναι πολύ καλή και απηχεί λαμπρά πρότυπα έργα Θηβαίων ζωγράφων των μέσων του 17ου αιώνα»*. Από το 2017 έχει τοποθετηθεί πάνω απ’ την είσοδο και αριστερά όπως μπαίνουμε στο Ναό, πιστό αντίγραφο της τότε Κτιτορικής Επιγραφής. Την επιμελήθηκε κατά κύριο λόγο η Πρόεδρος του Μ.Α.Σ. Μάχη Παπάευσταθίου-Καρρά.
Πηγή: izagori.gr, greveniti.blogspot.com
Μονή Βουτσάς
Ανάμεσα από το Γρεβενίτι, το Φλαμπουράρι και τη Δόλιανη και σε υψόμετρο 720 μέτρων, βρίσκεται η Ιερά Μονή Βοτσάς ή Βουτσάς. Είναι αφιερωμένη στην Παναγία και περιβάλλεται από έναν αμπελώνα έκτασης 70 στρεμμάτων. Η Μονή είναι βυζαντινού ρυθμού και η ονομασία της προήλθε από τον οικισμό Βοτσά, που υπήρχε στην περιοχή από τη βυζαντινή εποχή. Κατά την παράδοση, κτίστηκε το 672 μ.Χ. από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα, Κωνσταντίνο Δ’ Πωγωνάτο, εξού και η παλαιότερη ονομασία της “Παναγιά Πωγωνιώτισσα”. Ο αυτοκράτορας αυτός πέρασε στην ιστορία για την σκληρότητα του, τα πρώτα χρόνια μετά την ανάληψη της εξουσίας, καθώς διέταξε τον ακρωτηριασμό των ρινών των δύο μικρότερων αδελφών του, προκειμένου να τους καταστήσει αδύναμους στον ανταγωνισμό για το θρόνο. Στη συνέχεια όμως, θεωρήθηκε ότι επέδειξε ηγετικές και στρατιωτικές ικανότητες. Η πολυετής αντίσταση στους Άραβες που απειλούσαν το Αιγαίο, έκανε τον Αυτοκράτορα πολύ δημοφιλή. Επί των ημερών του εξάλλου χρησιμοποιούταν το περίφημο ὑγρόν πῦρ, που ήταν το υπερόπλο των Βυζαντινών για την αντιμετώπιση εχθρικών στόλων και πολιορκιών.
Τα καραβάνια
Στο παρελθόν, η θέση που βρίσκεται το μοναστήρι είχε μεγάλη στρατηγική σημασία. Αποτελούσε σταθμό για τα καραβάνια που ταξίδευαν από τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία προς την Ήπειρο και αντίστροφα. Ακολουθούσαν μία από τις σημαντικότερες οδικές αρτηρίες επί ρωμαϊκής εποχής και Τουρκοκρατίας, τη λεγόμενη “Βασιλικόστρατα”. Στα μέσα του 18ου αιώνα, το μοναστήρι είχε μεγάλη περιουσία και διέθετε αξιόλογη βιβλιοθήκη. Σε αυτήν φυλασσόταν το χειρόγραφο “Χρονικό της Βοτσάς”, όπου καταγράφονταν σημαντικά γεγονότα της Ηπείρου και, ειδικότερα, του Ζαγορίου. Εσωτερικά, ο ναός είναι διακοσμημένος με αξιόλογες τοιχογραφίες που παρουσιάζουν ποικιλία θεμάτων από τη ζωή του Χριστού και την Παλαιά Διαθήκη. Στο εξωτερικό του ναού σώζεται τοιχογραφία του 1697, με τη Θεοτόκο Βρεφοκρατούσα πλαισιωμένη από αγγέλους. Στην τελευταία εικοσαετία του 17ου αιώνα χρονολογείται, επίσης, το ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού.
Η ταραχώδης ιστορία της Μονής
Στη μακρόχρονη ιστορία της, η Μονή Βοτσάς υπέστη πολλές καταστροφές. Το 1430, κατά την άλωση της Ηπείρου από τους Οθωμανούς, πυρπολήθηκε από τα στρατεύματα του Καρά Σινάν Πασά. Σύμφωνα με την επιγραφή που υπάρχει στο καθολικό, το μοναστήρι ανακαινίστηκε και αγιογραφήθηκε το 1680, από τον ιερέα και πρώτο ηγούμενό του Αθανάσιο, τους ιερομονάχους Νικόδημο και Αννανία και τον ιεροδιάκονο Δανιήλ. Στις 13 Οκτωβρίου 1943, η Μονή Βοτσάς κάηκε ολοκληρωτικά από τους Γερμανούς και, γι’ αυτό, χαρακτηρίστηκε ιστορικό και διατηρητέο μνημείο. Από την πυρπόληση σώθηκε μονάχα το καθολικό. Το 1993, επλήγη από ακόμη μία πυρκαγιά και έμεινε έρημη και λεηλατημένη μέχρι το 1998, οπότε επανδρώθηκε και ξεκίνησε η λειτουργία και η ανακαίνισή της (https://www.mixanitouxronou.gr/i-moni-tis-voreias-pindoy-me-ta-ampelia-kai-tin-ploysia-istoria-itan-simantikos-stathmos-gia-ta-karavania-drone/#goog_rewarded , izagori.gr).
