Γρεβενίτι – σύντομο ιστορικό

Το Μαρτυρικό Γρεβενίτι είναι ένα βλαχόφωνο κεφαλοχώρι του Ανατολικού Ζαγορίου, χτισμένο αμφιθεατρικά στη δασωμένη πλαγιά Τούφα σε υψόμετρο 1.100 μ, αγναντεύει τους ορεινούς όγκους της Τύμφης και του Μιτσικελιού, 42 χιλιόμετρα βόρεια των Ιωαννίνων. Τα μεταβυζαντινά του μνημεία μαρτυρούν την ύπαρξη ακμαίας κοινότητας πριν το 1640, ενώ υπάρχουν αρχαιολογικά τεκμήρια κατοίκησης ήδη από τα προϊστορικά χρόνια. Για την ονομασία του μας πληροφορεί ο εκ Γρεβενιτίου ορμώμενος φιλόλογος και ερευνητής Ηπειρολάτρης Λέανδρος Βρανούσης: οι πρώτοι οικιστές προερχόμενοι από τα Γρεβενά πήραν το προσωνύμιο Γρεβενίτες για να καταλήξει Γρεβενίτι. Άλλωστε και στην βλαχική ντοπιολαλιά, μιλώντας για το Γρεβενίτι, λέμε Λα Γκρεμπενίτσλι=στους Γρεβενίτες. Με πολύ θαυμασμό αναφέρεται στο Γρεβενίτι το 1870 ο Ι. Λαμπρίδης ως ένα από τα λίγα χωριά του Ζαγορίου που διαθέτει πάνω από 800 σπίτια που ανέδειξε μαχητές και ατρόμητους άνδρες. Όπως και τα υπόλοιπα χωριά του Ζαγορίου παρουσιάζει άρτια κοινωνική οργάνωση , δεν υπάρχει διάκριση κοινωνικών τάξεων κι επικρατεί η αλληλοβοήθεια και η αρετή της φιλοξενίας.

Ο Επιθεωρητής Αλέξανδρος Καθάρειος στην Έκθεση Έπιθεωρήσεως Ζαγοροχωρίων, αμέσως μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων του 1913, μιλώντας για την εθνολογική, κοινωνική και εκπαιδευτική κατάσταση του Ζαγορίου, επισημαίνει το ρόλο των Ζαγοροχωρίων κατά την Τουρκοκρατία. Για το Γρεβενίτι μεταξύ άλλων αναφέρει ότι χρονολογείται πριν το 1600 μ.Χ., έχει 1250 κατοίκους που μιλούν ελληνικά και βλάχικα μιας και το χωριό ανήκει στην ευρύτερη περιοχή του Βλαχοζάγορου. Καθ΄όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας και μετέπειτα, λειτουργούν ένα Έλληνικό σχολείο, ένα Παρθεναγωγείο, ένα Δημοτικό και ένα Νηπιαγωγείο, που συντηρούνταν με πόρους της κοινότητας , της Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας Γρεβενιτίου και των αποδήμων στη Μικρά Ασία και στην Ρουμανία. Οι αγώνες για την απελευθέρωση από τους Τούρκους βρίσκουν το Γρεβενίτι στο επίκεντρο των πολεμικών ανταποκριτών της εποχής που δίνουν χαρακτηριστικές περιγραφές για τις σκληρές μάχες καθώς και την παραμονή του Γαριβαλδηνού Λορέντζου Μαβίλη εκεί. Στον πόλεμο του 1940 και στη διπλή Ιταλογερμανική κατοχή το Ζαγόρι να πρωτοστατεί στον ξεσηκωμό και ιδιαίτερα το Γρεβενίτι, που αντιστάθηκε σθεναρά με αποτέλεσμα να υποστεί πολλαπλά τα δεινά της ναζιστικής θηριωδίας. Και πάλι όμως οι φιλόπονοι , φιλομαθείς και άξιοι Γρεβεντάτες κατάφεραν να βγουν μέσα από τις στάχτες των ερειπίων τους και να ζωντανέψουν την κοινότητα που εξακολούθησε να διατηρεί για πολλές δεκαετίες θέση κεφαλοχωρίου στο Ανατολικό Ζαγόρι, διαθέτοντας όλες τις δημόσιες υπηρεσίες, Ειρηνοδικείο, Δασαρχείο, Ταχυδρομείο, ΟΤΕ, Αστυνομικό τμήμα.

Ο διακαής πόθος για την ανάταση της αγαπητής πατρίδας οδήγησε τους Γρεβεντάτες της διασποράς να ιδρύσουν στη Σμύρνη το 1888 τη Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα Γρεβενιτίου ‘Άγιος Δημήτριος» με παράρτημα στο Βουκουρέστι. Σκοπός της η συγκέντρωση απαραίτητων κεφαλαίων για τα σχολεία του Γρεβενιτίου όπως εξηγούν στον πρόλογο του Κανονισμού: «Η ανάγκη της παιδείας υπήρχε πάντοτε εν τω κόσμω …διότι ο άνθρωπος φύσει ορέγεται του ειδέναι και εκζητείν την αλήθειαν…». Οι Γρεβεντάτες από το 1852 έστελναν ανεξαιρέτως τα παιδιά τους στο σχολείο με αποτέλεσμα να εκλείπει ο αναλφαβητισμός. Μετά την απελευθέρωση μεταφέρεται η έδρα της αδελφότητας στην ελεύθερη Ελλάδα, στην κωμόπολη Γρεβενίτι. Το 1961 ιδρύουν στην Αθήνα Σωματείο με την επωνυμία Αδελφότης Γρεβενιτίου ο Άγιος Δημήτριος, « με σκοπό την ηθικήν και και πνευματικήν εξύψωσιν του κοινωνικού επιπέδου των κατοίκων της κοινότητος Γρεβενιτίου». Εκεί δίπλα έρχεται να προστεθεί το 1984 η ίδρυση του Μορφωτικού Αναπτυξιακού Συλλόγου Γρεβενιτίου με έδρα το Γρεβενίτι.